 |
|
 |
| |
Գյումրի (հնում` <<Կումայրի>>, <<Գյումրի>>, ապա` <<Ալեքսանդրապոլ>>, նոր ժամանակներում` Լենինական) Հայաստանի երկրորդ քաղաքն է: Այն հանդիսանում է Շիրակի տնտեսական շրջանի կենտրոնը: Հնագիտական պեղումներից պարզվել է, որ մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում այն եղել է մեծ բնակավայր: Քաղաքի ներկայիս տարածքում հայտնաբերված են քարե դարի մարդու բազմաթիվ կացարաններ, դամբարանադաշտեր, որոնց մեջ հատուկ ուշադրության է արժանի <<Կումայրի>> հնագույն բնակատեղին:
Կումայրի բնակավայրի տարածքում կյանքը շարունակվել է գրեթե անընդմեջ մինչև մեր օրերը: Դրա ապացույցն են պեղումներով մասնակիորեն հայտնաբերված մեծ բնակավայրի և 7-րդ դարի առաջնակարգ եկեղեցու ավերակները:
Կումայրիի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը վերաբերվում է 773թ., երբ Արտավազդ Մամիկոնյանի զինված ջոկատը, ջարդելով Կումայրիում արաբ հարկահաններին, ողջ երկրով մեկ ծավալում է ապստամբական շարժում, որն ավարըվում է ազգային պետականության վերականգնումով:
Բագրատունյաց և հետագա ժամանակաշրջաններում Կումայրին շարունակում է բարգավաճել և ակտիվորեն մասնակցել երկրի խաղաղ շինարարությանը:
Թուրք-պարսկական տիրապետության ժամանակներում Կումայրի-Գյումրին ձեռքից-ձեռք է անցնում` ենթարկվելով բազմաթիվ ավերածությունների: Բնակավայրի նոր վերածնունդը անմիջականորեն կապված է Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի հետ միավորելու պատմական փաստի հետ:
Ռուսական կայսրության հարավային սահմանների ամրապնդման նպատակով Կումայրիի ավերված բերդի և Ախուրյան գետի միջև ընկած բլրի վրա հիմնվում է ռազմական նոր ժամանակակից կառույց:
Կարճ ժամանակամիջոցում Կումայրիի շրջակայքում կառուցվում է պաշտպանական ամրոցների մի ամբողջ համալիր, որոնց զուգնթաց սկսվում են առաջին անհրաժեշտության քաղաքացիական շենքերի, Արևմտյան Հայաստանի տարբեր վայրերից գաղթաց հայ ընտանիքների բնակելի թաղամասերի կառուցումները:
Առաջացած քաղաքաշինական նոր խնդիրները կանոնավորելու նպատակով 1837թ. կազմվում է Կումայրի քաղաքի առաջին գլխավոր հատակագիծը, որը կատարված էր 18-րդ դարում ռուսական կայսրությունում տարածում ստացած ուղղանկյուն-կանոնավոր հատակագծման քաղաքաշինական սկզբունքով: Նույն թվականին Կումայրի ժամանած կայսր Նիկոլայ Առաջինը, իր կնոջ` Ալեքսանդրայի պատվին քաղաքը վերանվանեց <<Ալեքսանդրապոլ>>:
1897թ. տվյալներով քաղաքն ուներ 32 հազար բնակիչ և Թբիլիսիից ու Բաքվից հետո Անդրկովկասում գրավում էր երրորդ տեղը: Այդ ընթացքում վերջնականապես ձևավորվեց Ալեքսնադրապոլի կառուցապատման ճարտարապետական կերպարը, որում միահյուսվեցին մի կողմից Եվրոպայի, մյուս կողմից տեղական ոճական առանձնահատկությունները, ճարտարապետական սկզբունքներն ու օրինաչափությունները:
Քանի որ շինանյութը տեղական տուֆն էր, քաղաքացիական շինարարության հիմնական կատարողները` Արևմտյան Հայաստանի խոշոր քաղաքներից արտագաղթաց բնակչությունը, քաղաքի ճարտարապետական կերպարում, ի տարբերություն նրա հատակագծային հորինվածքի, գերիշխողը տեղական շինարարական ավանդները դարձան: Այս հանգամանքը որոշակիորեն իր ազդեցությունն է թողել նույնիսկ ռազմական կառուցվածքների ճարտարապետական կերպարի վրա: Այս կառուցվածքները, որոնք իրականացված են շինարարական մեծ կուլտուրայով և ռազմական շինություններին ներկայացվող բոլոր պահանջներով, ոչ միայն հիանալի պահպանված են, այլև չափազանց լուրջ պատմա-ճարտարապետական արժեք են ներկայացնում ասյսօր:
Քաղաքացիական շինարարության մեջ քաղաքի ճարտարապետական կերպարը բնորոշող կառույցներից առաջնակարգ տեղ են գրավում եկեղեցիները:
Քաղաքի առավել արժեքավոր ճարտարապետական կառույցներից կարելի է թվարկել Ձիթողցյանների, Դրամփյանների, Ծաղիկյանների, Վեքիլյանների եկամտաբեր տները, բաղնիքները, գարեջրի գործարանը, Աղաբաբյանների, Մազմանյանների, Գառգալոյանների և այլոց մենատները:
Արգելոցի համար լուրջ պատմական-մշակութային արժեք են ներկայացնում նյութական կուլտուրայի բազմաթիվ հուշարձանները, որոնք առնչվում են հայ և համաշխարհային մշակույթի ու քաղաքական –հասարակական կյանքի ականավոր գործիչների անվան հետ: Այստեղ են ապրել և ստեղծագործել գրող-բանաստեղծներ` Ավետիք Իսահակյանը, Ատրպետը, Ղազարոս Աղայանը, Շուշանիկ Կուրղինյանը, Մկրտիչ Արմենը, Հովհաննես Շիրազը, աշուղներ` Ջիվանին, Շերամը, կոմպոզիտորներ Արմեն, Նիկողայոս Տիգրանյանները, Ռոմանոս Մելիքյանը, ճարտարապետներ` Թորոս Թորամանյանը, Ղազարոս Սարգսյանը, քանդակագործ` Սերգեյ Մերկուրովը, գիտնականներ` Երվանդ Լալայանը, Արմենակ, Եղիա, Հովհաննես Մնջոյանները, Գարեգին Լևոնյանը, երգարվեստի վարպետ կատարողներ` Հայկանուշ Դանիելյանը, Շարա Տալյանը, Զարուհի Դոլուխանյանը և ուրիշներ:
Ալեքսանդրապոլ են այցելել Պուշկինը, Նանսենը, Գորկին, Կալինինը, Լունաչարսկին և ուրիշներ:
Гюмри (в древности – Кумайри, Гумри, в новые времена Александраполь, затем Ленинакан) – второй по величине город Советской Армении. Он является центром Ширакского экономического региона. Археологическими раскопками установлено, что еще в 3-м тысячелетии до н.э территория региона была заселена. На нынешней территории города обнаружены древние стоянки человека каменного века, могильные поля, отдельные поселения, из которых наибольший интерес представляет городище <<Кумайри>>.
Жизнь на территории городища <<Кумайри>> не прерывалась вплоть до наших дней. Свидетельством тому являются обнаруженные частичными раскопками развалины городища и большого кафедрального собора 7-го века.
Первое письменное упоминание о поселении Кумайри относится к 773 году и связано с историей вспыхнувшего здесь повсанческого движения Артавазда Мамиконяна, направленного против арабского ига и завершившегося восстановлением армянской государственности.
В период правления Багратидов и после них Кумайри благоустраивался и активно участвовал в мирном строительстве страны. Во времена турецко-персидского владычества Кумайри переходил из рук в руки, подвергаясь разорениям и разрушениям. Новое возрождение городища непосредственно связано с историческим фактом присоединения Восточний Армении к России.
Озабоченность Российской империи укреплением своих новых южных границ выразилась закладкой и строительством новой современной крепости на холме между р.Ахурян и городищем <<Гумры>> (Кумайри).
В кратчайшие сроки в окрестностях Гумры вырастает целый комплекс перворазрядных фортификационных сооружений, одновременно воздвигаются гражданские здания первой необходимости у жилые кварталы армян-беженцев из Западной Армении.
С целью упорядочения новых градостроительных задач в 1837 г. составляется первый генплан города Гумры, решенный в принципах регулярной планировки, популярной в градостроительной практике Российской империи 18 века. В том же году, приехавший в Гумры император Николай 1, переименовал город в Александрополь, в честь своей супруги Александры Федоровны.
Новый город растет бурными темпами. По данным 1897г. Население города составляло 32 тыс. чел. и он, вслед за Тифлисом и Баку, числился третьим по значимости городом Закавказья. В этот период окончательно сформоровался архитектурно-градостроительный образ Александрополя, где переплелись воедино европейские и восточные архитектурные стилистические особенности, принципы и закономерности.
Однако, поскольку основным сроительным материалом служил местный туфовый камень, а строителями являлись многоопытные армяне-ремесленники, то в создании архитектурного образа застройки, в отличие от ее планировочных начал, решающим фактором стали местные строительные традиции. Это обстоятельство сказалось даже в формировании образов крупных фортификационных сооружений. Воздвигнутые с высоким строительным искусством они не только отлично сохранились, но и по сей день представляют собой исключительно серьезный историко-архитектурный интерес.
Из числа крупных построек, формирующих архитектурный облик города, первостепенную роль играли культовые сооружения.
Из числа гражданских сооружений можно упомянуть городские бани, пивные заводы, коммерческое училище, женскую гимназию, доходные дома и особняки Дзитохзянов, Дрампянов, Векилянов, Мазманянов, Агабабянов, Гарголоянов, Юзбашянов и многих других.
В заповеднике особую историко-культурную ценность представляют памятники материальной культуры, связанные с именами многих деятелей национальной и мировой культуры. Здесь жили и творили писатели и поэты Аветик Исаакян, Газарос Агаян, Шушаник Кургинян, Атрпет, Мкртич Армен, Оганес Шираз; народные ашуги Дживани и Шерам, композиторы: Армен и Никогайос Тиграняны, Романос Меликян; архитекторы Торос Тораманян, Газарос Саркисян; скульптор Сергей Меркуров; художницы Мариам и Ерануи Асламазян; ученые-академики Ерванд Лалаян, братья Арменак, Егия, Оганес Мнджояны, Гарегин Левонян; певцы-вокалисты Шара Тальян, Заруи Долуханян и многие другие.
Александрополь посетили Александр Пушкин, Фритьоф Нансен, Максим Горький, Михаил Калинин, Анатолий Лунчарский и др.
Gyumri (ancient Kumairi, later Gumri and then Alexandropol) is the second largest town of Soviet Armenia. It is the centre of the Shirak economic region. Archeological excavations showed that beginning with the third millennium BC the territory of the region has been populated. Numerous ancient dwelling places of the Stone Age man, grave fields, some settlements are discovered within the present limits of the town. The most interesting of those settlements is the one called <<Kumairi>>.
The life on the territory of the town of Kumairi has not been interrupted since ancient times.It is testified by the excavated site of ancient town and the ruins of a large cathedral dating back to the 7th century.
The first recorded mentioning of the Kumairi settlement goes back to 773 and is connected with the insurrectional movement headed by Artavazd Mamikonian and directed against the Arab yoke. It resulted in the rehabilitationof Armenian statehood.
In the regn of the Bagratids and later on Kumairi became a well-built modern town which actively participated in the peaceful construction of the country.
During the Turkish-Persian rule Kuamairi passed from hand and underwent destruction and ruin. The revival of the town is closely connected with the historiacal event of annexing East Armenia to Russia.
The Russian Empire was deeply concerned with the strengthening of its new south borders and it resulted in the construction of a new modern fortress on a hill between the river Akhurian and the town of Gumri (Kumairi).
In a short period of time a whole complex of first-rate fortificative structures appeared in the Gumri environments, and at the same time there were erected buildings of civil institutions and dwelling guarters of refugees from West Armenia.
In 1837 the first general construction plan of Gumri was worked out and it was made according to the principles of regular planning which was very popular in the city-building practice of the Russian Empire of the 18th century. The same year the Emperor Nicholas I visited Gumri and renamed the town Alexandropol in honour of his wife Alexandra Pheodorovna.
The new town grew on an unprecedented scale. According to the data of 1897 its population was 32.000 people and Alexandropol was the third important Transcaucasian town after Tiflis and Baku.
In that period the architectural citybuilding character of Alexandropol was completely formed. It combined European and Oriental architectural, stylistic peculiarities and principles.
However, as the main building material was the local tuff and the builders were experienced Armenian handicraftsmen, the local building traditions inevitably dominated. This fact reflected even in the exterior of great fortificative structures. These structures, erected with great skill have not only survived, but are of exceptional historical and architectural value up to now.
Cult structures, such as the Church of Saviour, the Church of St. Sign, the Church of the Virgin, the Church of Gregory the Enlightener, the Russian Chapel, two Russian Orthodox churches built inside fortresses played an important role in creating the architectural character of the town.
Among civil constructions the following buildings are worth mentioning the town bath-houses, beer factories, the commercial school, the girls’school, income houses and the mansions of the Drambians, the Tzitoghtsians, theVekilians, the Mazmanians, the Aghababians, the Yuzbashians.
Many old relics and monuments which are connected with the names of national and world culture figures are of great material and spiritual value. The writers and poets Avetik Isahakian, Ghazaros Aghayan, Shushanik Kurghinian, Atrpet, Mktich Armen, Hovannes Shiraz; the bards Jivani and Sheram; the composers Armen Tigranian, Romanos Melikian, Nikoghayos Tigranian; the architects Toros Toramian and Ghazaros Sarkisian; the sculptor Sergei Merkurov; the artists Mariam and Yeranuhy Aslamazians; the scientists-academicians Yervand Lalayan and Armenak, Yeghiya, Hovannes Mnjoyans, Garegin Levonian; the singers Zaruhy Dolukhanian and Shara Talian and many others lived and worked here.
Alexandropol was visited by such world famous people as Alesander Pushkin, Ph.
|
|
 |
 |
 |
|
|
|
|
