Ժողովրդավարությունն առանց այլընտրանքի
  
 
 Յուրաքանչյուր պետության քաղաքական , տնտեսական և մշակութային զարգացման կարևորագույն նախապայմաններից է ժողովրդավարության առկայությունը:
   Մեր ներկա ժամանակաշրջանում ևս, ինչպես վերջին հարյուրամյակում երևի չկա ավելի արդիական թեմա, քան ժողովրդավարության կամ ժողովրդավարական կառավարման թեման է: Ժողովրդավարության մասին գրվածը նույնիսկ հսկա գրադարանում չէս տեղավորի,  սակայն ժողովրդավարություն հասկացության և նրա հաստատման վերջնական և աներկբա  բանաձևը երևի ոչ ոք դեռևս չի տվել և կարծում եմ այնքան էլ մոտ չէ այն օրը, երբ իրոք կգտնվի այն: Չերչիլնել էր ասում, թե այն ամենավատ համակարգն է, բայց դրանից ավելի լավը մարդկությունը դեռևս չի հորինել: Այո, քաղաքացիական ազատությունների և իրավունքների պաշտպանության իրականացման համար լավագույն տարբերակը ժողովրդավարությունն է:
          Հասկանալի է, որ ժողովրդավարությունը միայն բարի ցանկություններով չես կառուցի, առավել ևս մեկ կամ երկու տասնամյակում: Պատմության դասերը ավաղ ցույց են տալիս, որ ժողովրդավարության կառուցումը երբեք ուղիղ արահետներով չի ընթանում, սակայն իմաստուն ժողովուրդն ու նրա առաջնորդները պարտավոր են անել ամեն բան, որպեսզի ժողովրդավարության ճանապարհի զիգզագները օր առաջ կրճատվեն:
    Բնականաբար յուրաքանչյուր ազգ իր ավանդույթներն ու սովորույթներն ունի, ինչը չի կարող չազդել տվյալ հասարակությունում կառուցվող քաղաքական ու պետական համակարգի վրա, ինչպես նաև յուրաքանչյուր պետություն ինքն է որոշում իր հասարակարգի կառավարման ձևը, բայց արդար կառավարման հիմքում պետք է ընկած լինի համամարդկային արժեք համարվող ժողովրդավարությունը:
       Իրոք մենք ուզենք թե չուզենք, ժողովրդավարությունից զատ ուրիշ այլընտրանք չունենք: Հատկապես բնական ռեսուրսներով սակավ  Հայաստանի համար, ուր հիմնական  կապիտալներից ամենամեծը մարդկային կապիտալն է, ինչի արդյունավետ օգտագործման ու հարստացման եզակի միջոցը, դա ժողովրդավարության ընձեռնած քաղաքացիական ազատությունների առավելագույնս օգտվելու ճանապարհն է:
   Եթե հարց առաջանա, կամ ինձ ասեին, թե բերեք ունենանք հարուստ երկիր, բայց ժողովրդավարության որոշակի տարրերի սահմանափակմամբ, գուցե ես նույնպես համաձայնեի, որ որոշակի ժամանակահատված մենք սահմանափակեինք մեր իրավունքները հանուն տնտեսական աճի, հանուն սոցիալական վիճակի բարելավման: Բայց այդ հնարավորությունը ռեսուրսասակավ Հայաստանում չկա: Այն իշխանավորը, որը կասի, թե ի վնաս ժողովրդավարության բերեք զարգացնենք տնտեսությունը, պարզապես ստախոս է: Չկա այդ ճանապարհը: Միայն մարդկային  ազատությունների հավասարության ճանապարհն է, որ կարող է բերել երկրի տնտեսական ու սոցիալական վիճակի բարելավման: Պատահական չէ, որ մեզանում նման հարցադրում պետականորեն առաջ չի քաշվել, նման Սահմանադրություն չի ընդունվել, նման հանրաքվե չի անցկացվել:
    Հայաստանում, ժողովրդավարության վիճակը իհարկե վատ է, այնուամենայնիվ ժողովրդավարության տարրեր կան, այսինքն մենք թեև սահմանափակ, սակայն որոշակի հնարավորություն ունենք օգտվելու մեր ազատաություններից ու իրավունքներից:
 Կայացած քաղաքացիական հասարակության, ժողովրդավարական քաղաքական մշակույթի բացակայությունն է այն հիմնական պատճառը, որ Հայաստանում քաղաքական ցնցումներն ու վայրիվերումները կրում են պերմանենտ բնույթ: Այդ ճշմարտությունը այլևս վիճարկելի չէ Հայաստանում, այդ մասին են բարձրաձայնում ինչպես իշխանամետ, այնպես էլ արմատական ընդդիմադիր գործիչները իրենց հրապարակային ելույթներում: Սակայն այս պարագայում տեղին է հիշել մի շատ իմաստուն արտահայտություն. <<Գիտենալ
սեփական վիճակը առավել դյուրին է, քան այն գիտակցելը>>:
   Այո, ժողովրդավարությունը կարող է կառուցվել միայն ներքևից՝ հասարակության ներսից,  այն ժամանակ երբ հասարակությունում կան քաղաքացիական հասարակության սաղմերը, երբ ժողովրդական մասսանների մոտ կա ցանկություն և կամք, մասնակցելու իր համայնքի և երկրի կառավարմանը, երբ առկա են քաղաքացիական հասարակության կայացած կառույցներ՝ կուսակցություններ, ազատ արհմիություններ, հասարակական կազմակերպություններ:

Քաղաքացիական կառույցներ
   Քաղաքացիական հասարակության կառույցների մասին խոսք ասելը կամ գրելը լավագույն առիթն է քննարկման թեմա դարձնել  երկրում կամ տվյալ համայնքում առկա  ժողովրդավարության և ազատությունների վիճակը, հասարակական քննարկման ենթարկելով կուսակցությունների և հասարակական կազմակերպությունների գործունեությունն ու որակը, վեր հանելով ինչպես բացասական, այնպես էլ դրական կողմերը:
Պարզ ճշմարտություն է, որ քաղաքացիական հասարակության և ժողովրդավարական քաղաքական մշակույթը կշարունակի մնալ հեռավոր և անհասանելի երազանք, քանի դեռ վճռական քայլեր չենք ձեռնարկել կայացնելու քաղաքացիական հասարակության ամուր կառույցներ:
     Քաղաքացիական հասարակության կարևորագույն ինստիտուտները` կուսակցությունները, հասարակական կազմակերպություններն ու հիմնադրամները Հայաստանում և առհասարակ հետխորհրդային երկրներում հիմնականում ծնունդ առան կամ լեգալացվեցին խորհրդային կայսրության փլուզումից անմիջապես հետո: Ներկայումս այդ` ոչ առևտրային կազմակերպությունների թվաքանակը մեր երկրում հաշվվում է հազարներով և առաջին հայացքից ավելի քան բավարար են:
   Շիրակի մարզում ևս դրանք մեծ թիվ են կազմում, սակայն հասարակությունը, որին ծառայելու նպատակով էլ, ի վերջո, ստեղծվում և գործում են վերջիններս, որպես կանոն պատշաճ տեղեկացված չէ ոչ միայն նրանց գործունեությունից, այլ նաև գտնվելու ու գործելու վայրերից: Դրանում մեղքի բաժին ունեն նաև հենց իրենք` ՀԿ-ները, հիմնադրամները և հատկապես կուսակցությունները, քանզի անհրաժեշտ ջանքեր չեն թափում իրենց գործունեությունը հանրայնացնելու նպատակով: Այնինչ նրանք կոնկրետ շահերի պաշտպանությունից և ծառայություններ մատուցելուց բացի, լինելով կամավորության վրա հիմնված կառույցներ, նախաձեռնությունների ավելի լայն մաս են կազմում և նրանց հզորացումը ուղիղ համեմատական է ժողովրդավարության խորացման ու քաղաքացիական հասարակության ձևավորման աստիճանին:
   Գրեթե իսպառ բացակայում է քաղաքացիական հասարակության այս կառույցների փոխշահավետ համագործակցությունը տեղական, մարզային իշխանությունների , գործարարների հետ: Հասարակությունը, և հատկապես խոցելի խմբերը նրանց գործունեության մասին տեղեկատվություն ստանալու և անհրաժեշտության դեպքում հարաբերվելուն անհրաժեշտ և դյուրին մեխանիզմներ չունի:
   Առհասարակ, քաղաքացիական հասարակության կայացման համար անհրաժեշտ է փոխել առկա հանրային քաղաքականությունը, նպաստելով փոխշահավետ և փոխլրացման սկզբունքով հարաբերությունների հաստատմանը քաղաքացիական հասարակության կառույցների և տեղական, մարզային իշխանությունների, գործարարների միջև:  
   Ցավոք այս պարագայում ևս արած ու չարածից դասեր քաղելու ավանդույթը գրեթե իսպառ բացակայում է մեր քաղաքական մշակույթից (եթե մեր ունեցածին հարիր է      քաղաքական մշակույթ անվանում տալը):
   Հասարակության, ինչպես նաև տեղական և մարզային իշխանությունների կողմից քաղաքացիական հասարակության կառույցները չեն ընկալվում, որպես հասարակության խնդիրները լուծելու այլընտրանքային միջոցի: Գրեթե իսպառ բացակայում է քաղաքացիական հասարակության կառույցների  փոխշահավետ համագործակցությունը, ինչպես միմյանց միջև, այնպես էլ տեղական, մարզային իշխանությունների և գործարարների հետ: Մարզերում և համայնքներում առկա հիմնախնդիրների հանրայնացման,  դրանց ըստ կարևորության դասակարգման և քաղաքացիական հասարակության կառույցների և համայնքի շահագրգիռ անձանց կողմից համատեղ լուծման ուղիների որոնմանը նվիրված քննարկումները և միջոցառումները նույնպես բացակայում են:
   Անհրաժեշտ է փոխել առկա հանրային քաղաքականությունը և նպաստել, որպեսզի քաղաքացիական հասարակության կառույցները և նրանց կոալիցիան` հանրության, ինչպես նաև մարզային և ՏԻՄ իշխանությունների կողմից դիտվի որպես հասարակության խնդիրների լուծման այլընտրանքային միջոցներ, իսկ համայնքի անդամները առկա խնդիրներին մոտենան համայնքի տիրոջ տեսանկյունից:
    Հասարակության լայն զանգվածներին իրազեկել համայնքի ինքնակազմակերպմանը և կառավարմանը մասնակցելու մասին միջազգային կոնվենցիաներով և հայաստանյան օրենսդրությամբ նախատեսված հնարավորություններին:

Մտավոր աղետի հետևանքները քաղաքացիական հասարակության
կայացման ճանապարհին

    Ինքս երբեք բացասական տեսանկյունից չեմ դիտել տեղական հայրենասիրություն երևույթը, այն ամենևին չնույնացնելով գավառական հայրենասիրություն հասկացության հետ: Բայց ինքս էլ երբեմն, թեկուզ և պարտադրված համաձայնվում եմ բավականին հաճախ հնչող այն տեսակետի հետ, ըստ որի Գյումրին ենթարկվել է մտավոր աղետի:
   Դասագրքային այն ճշմարտությունը, որ քաղաքները ևս մահանում են, մահանում են ոչ միայն պատերազմների ու բնական տարերքների մոլեգումների պատճառով, մեր սերնդի պարագայում կարծես ցավագին իրողության է վերածվում՝ նույն սերնդին դարձնելով <<մահացող քաղաքի>> ակամա ականատեսն ու վկան: Գյումրու այս վիճակի գլխավոր պատճառները՝ երկրաշարժն ու երկրի սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակը չէ: Քաղաքների <<մահացության>> գլխավոր պատճառը հոգեկան աղետն է՝ հուսահատությունն ու հուսալքումը, որը բնակչությանը ստեղծագործելու և աշխատելու վերջին հնարավորությունից զրկելով մատնում է անտարբերության, իսկ վերջինս էլ երես թեքելով հայրենիքից, սեփական սրբություններից ու ազգային երազանքներից դիմում է զանգվածային արտագաղթի: Իհարկե նման պարագաներում արտագաղթի ճանապարհը բռնում է առաջին հերթին մտավորական խավը, ինչը և տեղի ունեցավ մեր պարագայում:
      Մտավոր աղետը սկսվել էր երկրաշարժից դեռևս շատ առաջ, որի ծագման հիմնական պատճառը խորհրդային կենտրոնաձիգ իշխանական համակարգն էր, երբ ամեն լավագույն փորձում էին կուտակել ու կենտրոնացնել մայրաքաղաքներում՝ լիներ դա մշակույթի, սպորտի, գիտության, արդյունաբերության կամ որևէ այլ բնագավառ: Իհարկե Գյումրիից մտավոր ներուժի արտահոսքն էլ ավելի զանգվածային դարձավ 88-ի երկրաշարժի և դրան հետևած տխրահռչակ իրադարձությունների պատճառով: Պետք է ևս մեկ ճշմարտություն հաշվի առնենք, գյումրեցիներս մշտապես հպարտացել ենք  Իսահակյանով ու Շիրազով, Մհեր Մկրտչյանով ու էլի շատ ու շատ մեծերով, սակայն ամենևին էլ պետք չէ տարվել հպարտության մոլուցքով ու մոռանալ, որ թեև ծնունդով գյումրեցի անվանի գրողները, արվեստի և մյուս գործիչները քաղաքին պատիվ են բերում, բայց լոկ նրանցով չի որոշվում քաղաքի դեմքը: Գյումրիի  և առհասարակ, յուրաքանչյուր քաղաքի իրական դեմքն առաջին հերթին որոշվում է փաստացի բնակիչներով: Մտավոր աղետի պատճառով  Գյումրիի մտավորականության խեղճացումն ու մանրացումը բնականաբար պիտի բերեր, ինչպես բնակչության, այնպես էլ քաղաքի <<հայրերի>> գորշացման ու մանրացման: Հավանաբար սա է հիմնական պատճառներից մեկը, որ մեր ընտրողները, որպես կանոն ընտրվողների միջև որևէ տարբերություն չեն տեսնում: Ես ինքնս որքան էլ, որ պարտադրված համաձայնվում եմ հոգեվոր աղետի որպես կայացած փաստի հետ, այնուհանդերձ ոչ մի կերպ չեմ կարող արդարացնել ընտրություններում ընտրողների անտարբերությունը, կամ առաջադրված թեկնածուների միջև որևէ տարբերության, իբր թե բացակայությունը: Նախ հենց ընտրություն երևույթի հիմնական առաքելություններից մեկն էլ քաղաքական նոր էլիտայի ձևավորումն է:

Հասարակական մասնակցություն

   Ակնհայտ է, որ մեր երկրում, մասնավորապես համայնքներում, գրեթե իսպառ բացակայում է հասարակական մասնակցություն երևույթը, ինչպես նաև տեղական համագործակցության ցանցերը, կոալիցիաները` բաղկացած համայնքների ակտիվ անձանցից և քաղաքացիական հասարակության կառույցներից: Մեր հասարակությունը դեռևս չունի ձևավորված պատկերացումներ և ավանդույթ իշխանության հետ իր հարաբերությունները կառուցելու, պետության, որպես հասարակական ինստիտուտի հանդեպ իր վերաբերմունքի, խնդիրների և նպատակների վերաբերյալ: Թերևս, մեծագույն խնդիր է օտարված հանրությանը մասնակցության մղելու, հատկապես տեղական ինքնակառավարման մակարդակում, համայնքի կառավարման գործին: Ավելին, երբեմն համայնքի ակտիվ անհատների կամ քաղաքացիական հասարակության կառույցների մասնակցության ցանկությունն ու փորձերը դիտարկվում են իբրև դիմադրություն իշխանությանը: Թեև, ինչպես հայաստանյան օրենսդրությամբ, այնպես էլ միջազգային բազմաթիվ կոնվենցիաներով սահմանված են իշխանության տարբեր մակարդակներում, որոշումների մշակման, ընդունման, իրականացման և վերահսկման գործընթացում հանրության մասնակցության մասին դրույթներ,սակայն դրանք անհասանելի են մնում հանրությանը: